Бундан бир къач вакъыт эвельси, Бекир Мамут* оджамыз манъа Къырым Миллий Арекетининъ башында тургъан атешин курешчи, рахметли Муаррем Мартын акъкъында бильгенлеримни язмамны теклиф этти…

Эгер де мен о тарихий кечмиште ойле бир кунь келеджегини, Бекир Мамут исимли заты алйлери манъа бойле теклиф иле булунаджагъыны бильсе эдим, о заманлары Муаррем Мартындан битмез-тюкенмез малюмат топлар эдим. Ве ал-азырда бу малюматлар эсасында язылгъан языларны баш муаррир огюне кетирип къоя билир эдим.

Лячаре, шимди бойле япып оламайджам. Себеби, о узакъ кечмиште къалгъан девир зарфында мен бир тамам гъафлет къыршавында булунгъаным. Не япаджакъсынъ, инсан алы, иште.

Я, бойле алгъанда, бу эфсаневий шахысны – Муаррем дайымны (койдешлер арасында о, Мартын Муаррем агъа деп анъыла) балалыкътан, талебелик чагъымдан билем де. О аслыда гъает къардашджан инсан олуп, манъа эксериети торун деп мураджаат эте тургъан.

Муаррем агъа, меним рахметли анам тарафтан якъын сой. Велякин теэссюф ки, бу къардашлыкънынъ темелини кереги киби бильмейим. Сорагъан олсам да, унуткъандырым. Бесебелли уйкенлер даа сагъ-селямет экенде, менде буны бильмеге заруриет догъмаса керек. Амма мен онъа эм дайы эм де эр кес киби Муаррем агъа деп де мураджаат этем… Бунъа бир тамам сербест «демократия» демек де мумкюн.

Велякин бунынъ даа меракълы ери шунда ки, меним аптелерим, агъаларым дайыларымызгъа ве эмджелеримизге ялынъыз екяне «Агъа» сёзю иле мураджаат эте тургъанлар. Олар «дайы», «эмдже» ибарелерни аслыда къулланмадылар. Хусусан бойле тертип, хапысхорлыларнынъ алайына аиттир. Себеби, эр бир хапысхорлы кенди эмджесине, дайысына нисбетен тек «Агъа» келимесини къулланып, бунынъле о онынъ, яъни дайысынынъ ве эмджесининъ даа зияде якъын-догъмуш-азиз киши олгъаныны нумайыш япкъан киби ола.

Бугунь де - бугунь хапысхорлыларнынъ янъы несили бир тамам «эмдже», «дайы» сёзлерни къулланалар. Меним егенлеримден базылары манъа «Агъа» десе, базылары «Юсуф агъа» деп мураджаат этелер. Бир къысымы исе «дайы» я да эмдже» дей. Эбет, эр анги теляфуз япылгъан самимий мураджаатнамелер манъа Къырым балы киби юкъа…

Муаррем дайым эр сефер бабамны ёкълап кельгенде, мен мектеп талебеси онъа бакъам да эм сукъланам, эм де магърурланам. Онынъ устюнде утюленген сиях костюм, аякъларында костюмге коре парылдап тургъан темиз аякъаплар, ве кене, костюмге келишкен кольмек, галстук, шляпа, элинде чанта… Буларнынъ эписини тебессюмли чехресиндеки хая пердеси ве дюльбер сакъалы даа зияде яраштырып тура.

Бою да орта бойдан бираз алчакъча. Тыпкъы Лениннинъ* озю. Эр алда Муаррем дайым меним козьлерим огюнде дюньянынъ ёнелишини денъиштирип, тарихте озь изини къалдырып кеткен «даини» – Ленинни анъдыра.

Эбет, меним Муаррем дайым ве тевеккюльджи «даи» арасында ер иле кок къадар фаркъ бар. Мен буны сонъундан – йыллар оттикче эп анълап бардым…

Муаррем агъа бизге япкъан бойле бир невбеттеки тешрифинде эвимиздекилерге озюнинъ Москва сеферинден бир вакъианы тарифлеп берди. (Затен, о Къырым Миллий Давасы меселесинде Москвада дефаларджа булуна тургъан).

Дейджегим, дайым меркезде – Москвада булунгъанда, милис хадимлери оны бир къач аркъадашы иле берабер якъалайлар ве кенди идарелерине алып келип соргъугъа чекелер. Соргъу джерьянында Муаррем агъа отургъан еринден къалкъа да, диварда асылы Лениннинъ тасвири къаршысына келип тизлерине чёке ве агълап, козьяш тёкюп портреттен онынъ тилинде имдат сорап башлай:

– Сайгъылы, джаным-козюм Владимир Ильич! Сен бизим алымызгъа бакъ, бизлер насыл дурумда къалдыкъ! Сенинъ адынъы ташыгъан ленинджилер бизлерни – къырым миллетини тарихлер корьмеген, ерлер титреген фаджиагъа огъраттылар! Сенинъ бизлерге – къырымларгъа берген къануний Мухтариетни лягъу яптылар! Халкъны мухтариеттен тышкъа – Урал, Сибирья, Меркезий Асия… улькелерине, даа догърусы резервацияларгъа* котерип аттылар! Къыскъа вакъыт ичерисинде халкънынъ ярысындан зиядеси эляк олду!.. Урьметли Владимир Ильич, сенинъ издешлеринъ, сенинъ варислеринъ хырсызлагъан Къырымымызны – бизим Ветанымызны къайтарып алувгъа ярдым эт!..

Бойлеликле, Муаррем агъа диварда асылы Лениннинъ тасвири огюнде эм агълай, эм де къырым миллетине, къырым халкъына ярдым этмесини риджада булуна.

Бу ерде шуны да къайд этмели ки, Муаррем дайым шимди нумайиш япкъан «алий пилотаж» вакъытында – Ленин иле «субетлешкенде» соргъуджы онынъ аппакъ сакъалына акъып тюшкен козьяшларыны коре. О бундан тесирленсе керек, отургъан еринден тура да онъа янашып, элини къартнынъ омузына къоя ве ялварыджы сес иле:

– Деде! Этменъиз-эйлеменъиз! Табандаан къалкъынъыз!.. – деп, Муаррем агъая даа нелердир сёйлей, ялвара…

Муаррем дайым исе, еринден къыбырдамай. О, Лениннинъ тасвири къаршысында тизлери устюнде турып, икърарыны – итирафыны даа зияде джошып-ташып эп девам эте…

Эбет, бойле къандырыджы «алий пилотаж»гъа онынъ бир вакъытлары Акъмесджид «Балалар эви»нде яшагъанда, анда саналаштырылгъан пьессаларда иштирак япкъаны – ойнагъаны шимди бираз сильтем берсе керек.

Даа бир меселе. Базыда актёр яхуд аддий инсан омюрде я да санада, рольге ойле берилип кете ки, о дюньясыны унута ве кендисининъ сёйледиклерине бир тамам озю де инана. Буны экстаз да, транс да демек мумкюн.

Занымджа, Муаррем агъа да иште тамам бойле вазиетке тюшсе керек. Ялынъыз, шимди Муаррем дайым булунгъан экстаз-транс бир тамам табий демек мумкюн. Чюнки о энди та балалыкътан бу куньгедже акъсызлыкъкъа, адалетсизликке къаршы куреш алып бармакъта. Албу исе, вакъыт-сааты кельгенде бутюн барлыгъы иле озюни дуйдура, экстазгъа-транскъа чевириле. Шимди соргъу одасында олуп кечкен вакъиа бунъа ачыкъ-айдын мисал ола билир.

Бойле экстазгъа-транскъа тюшкенлерни, сийрек де олса, иджадкярлар арасында да расткетирмек мумкюн.

Меселя, кечкен юзйыллыкънынъ отузынджы сенелери буюк озьбек эдиби Абдулла Къодирий* азретлери озюнинъ «Отькен куньлер» серлевалы бедий эсери узеринде чалыша. Вакъыт-сааты келе о, романнынъ сонъуна якъынлаша… Якъынлаша, амма… эдипнинъ козьлери де козьяшкъа тола, сессиз агълап башлай. Бу арада онынъ рефикъасы табакъ устюнде чай ве къавалты котерип, ходжасынынъ узурына – кабинетине кирип келе. Омюр аркъадашы Абдулла Къодирийнинъ козьяшларыны корип, раатсызлана ве теляшле ондан сорай:

– Такъсир, сизга нима бульди?! (Эфендим, сизге не олду?!).

Абдулла Къодирий яшлы козьлерини рефикъасына догърултып, окюнчле дей:

– Кумуш ульди!.. (Кумуш ольди!).

Аслы да, муэллифнинъ фикири боюнджа эсер къараманы – Кумуш исимли ханым ольмек керек, эм шай да олду, велякин…

Муэллиф эсерни язув джерьянында о озю тасвирлеген – яраткъан Отабек образы вастасы иле кенди тюшюнджелерини, дюньябакъышыны, фельсефесини, буюк севгисини ачыкълады. О бир тамам Отабекке муджессемлешти. Эсер къараманлары иле яшады, нефес алды, андаки вакъиаларнынъ «шааты» олду, догъургъан персонажларгъа, хусусан Кумушкъа энди бир тамам алышты, оны севип къалды ве иляхре, ве иляхре… Нетиджеде, азиз инсаныны – Кумушини джойды…

Къудретли эдиплернинъ базылары озь эсерини язгъанда яхуд оны екюнлегенде иште бойле экстаз-транс вазиетине тюше.

Бу да инкяр этильмейджек акъикъат!

Занымджа, Муаррем агъам да бойле шахслар сырасына кире. О бесебелли соргъу вакъытында, орталыкъта укюм сюрген вахшийликтен, зифт къаранлыкътан, адалетсизликтен, афаттан юреги толуп ташты. Къальбинде-вуджудында йыллар девамы эп топланып баргъан наразылыкъ, къаарь-къасевет, окюнч, исьян… шимди онынъ юрегинден янардагъ киби атылып чыкъмалы. Акс алда о бир де-бир фаджиагъа алып кельген дертке огърая биледжек.

Дейджегим, ал-азырда диварда асылы тургъан Лениннинъ тасвири, иште янардагънынъ уянмасына сильтем берди…

Муаррем агъанынъ къальби бала къальби киби темиз-пак олмакъ иле бир сырада макътанмакъны ич де севмей. О Къырым Миллий Арекетининъ энъ ог сафында булунып, коммунистлер къурумына къаршы амансыз курешти. О озюни эр вакъыт ве эр ерде гъает алчакъгонъюлликле, саде алып барды. Бу шахста мен-менлик деген «хасталыкънынъ» зерреси-къокъусы биле сезильмеди. Муаррем дайым омюрини акъикъатта намуслы интеллектуаль бир шахс оларакъ яшап кечирди.

Бу да инкяр этильмейджек акъикъат!

Мен орта мектепни битирип, энди текяранчыкъ олса да акъыл-балигъ олуп башлагъан сонъ, Муаррем агъам эр сефер мени корьгенде:

– Торун, мукъайыт ол, сакъын янъылма, мытлакъа кенди миллетинъе – къырым къызына эвлен! – деп тенбиелей тургъан…

Мен айда эки-учь кере (афтанынъ сонъунда) Ташкенттен Беговат районынынъ 1-нджи Дальверзин кой ходжалыгъында – меркез больгесинде агъам иле яшагъан бабамны ёкълап келем. Базар куню исе, кене кери къайтам. Иште, бойле невбеттеки тешрифимде, Беговат шеэринде яшагъан Муаррем дайымны да барып корьмек истедим. Сонъ андан, догъру Ташкентке къайтмакъны планлаштырдым.

Базар куню сабасы, бабама кенди мерамымны анълаттым да, онынъ берчли, ири, йымшакъ азиз элини опип, сагълыкълаштым.

Дальверзин ве Беговат арасындаки месафе йигирми-отуз километр этрафында. Автобус мезкюр месафени ярым саат ичерисинде басып кечти.

Автостансиядан бираз авлакъкъа келип токътагъан автобусымыздан тюштим. Худжанткъа (Ленинабад) кеткен зифт тёшели ёлдан кечип, базаргъа янаштым. Себеби, Муаррем агъа базаргъа киреджекте андаки кениш ачыкълыкъта, дивар ерине хызмет эткен юксек-къалын демир пармакълыкълар янында озь «махсулат»ыны – посылка къутучыкъларыны сатып, бунынъле эглене тургъан. Беговат шеэринде, районда оны эр кес таный. Шу себептен де, мезкюр мейданчыкъта – онынъ янындан адам эксильмей.

О, кенди яшагъан кениш девлет эвининъ чардагъыны дюльгерлик устаханесине чевирип, иште анда да посылка къутучыкъларыны ясай ве оларны базаргъа чыкъарып сата. Сёйлегеним киби, о бунынъле эм эглене, эм де нефакъасына къошма оларакъ бир къазанч – келир хызметини беджере.

«Тиджаретчи» Муаррем дайимнынъ манъа берген бир огютини ич де унутмайым.

Бир кунь дайымны ёкълап келювимде, оны базарда – «тиджарет» япкъан еринде булдым. Бизлер баягъы къонуштыкъ. Иште, къонушув джерьянында о манъа:

– Юсуф, торун! – деп хитап этти. – Бу, омюр деген шей пек муреккептир. Адам заты чешит алгъа бу джумледен гъает агъыр вазиетке тюше биле. Бойле вакъытларда уфакъ олса да, тиджарет иле огърашмалы. Ич олмады, симичка сатсанъ биле, о да сени аякъкъа къалдырыр…

Дайымнынъ бу огютинде, шубесиз мантыкъ олгъанына эминим.

Эм акъикъатта, базар къабыргъасында этильген лакъырдыдан сонъ арадан чокъ кечмеди, даа догърусы откен асырнынъ сексенинджи-докъсанынджы-эки бинъинджи сенелери башларында укюм сюрген агъыр икътисадият вакъытында – янъыдан къурув (перестройка) джерьяны девиринде Озьбекстанда ве Къырымда, хусусан бутюн сабыкъ советлер империясында нтеллектуалларнынъ эксериет къысымы базарларда алыш-веришчилик иле огъраштылар…

Дейджегим, бугунь Муаррем агъамны озь еринде булмадым. Мен къалабалыкъ базар ичерисинде бираз долаштым. Сонъра базар янындан откен балабан машна ёлуны кечтим де, дайымнынъ эвине догърулдым. О, мында якъын ерде яшай.

Юксек эвнинъ биринджи къатындаки дайымнынъ къапусына янашып, чанъны бастым.

Къапыны омюр аркъадашы къансыджакъ Хаэстер Моисеевна ачты. Энди баягъы къартайгъан велякин арекетлерине коре даа такъатлы Хаэстер ханым мени сыджакъ-кулерюз иле къаршылады. Бизлер селямлаштыкъ, мен къартананынъ элини опьтим. О мени ичери кенъ мусафирхане одасына –залгъа давет этти.

Ичери кирдим. Бу арада къомшу одадан – кабинетинден Муаррем агъа чыкъып кельди. Бизлер дайым иле самимий корюштик. Бири-биримизден ал-эхвал сораштыкъ ве маса башына кечип ерлештик.

– Улан (олян) Юсуф, сени насыл ель алып кельди! – деди севинч толу ири козьлерини манъа догърултып.

– Беговат елининъ япкъан ишидир! – деп шакъа эттим, мен.

Эм акъикъатта, Беговат шеэри къатты рузгярлар мекяны. Мында аман-аман йыл он эки ай рузгяр эксильмей.

– Дайы мен сизни базарда кенди еринъизде – «постынъызда» булмадым, – дедим ве онынъ тебессюм къаплагъан беяз юзюне бакътым.

О, козьлюклери артындаки ири-акъыллы козьлерини манъа тикледи де, деди:

– Билесинъми торун, мен сенинъ сёйлеген «пост»къа – тиджарет ишине бираз раатланмакъ ичюн барам. Анда таныш-билишлерни корем, лафэтемиз, «эски дефтерлерни» къарыштырамыз… Бугунь базаргъа чыкъмагъаным себеби, япыладжакъ башкъа ишлер пейда олду…

Эв саибеси Хаэстер къартий табакъта бутюн одагъа бувы даркъалып башлагъан къокъулы къаве кетирди. Къаведен сонъ о, софрагъа тапкъан-туткъанынларыны алып-келип къойды. Энди уйле маали янашкъаны себеп, о уйлелик сыджакъ емеклерни софрагъа ерлештирип, кене ашханеге кетти. Бу арада, Муаррем агъа деди:

– Юсуф, сен софрагъа къойылгъан ашлардан аша! Эгер де ойле япмасанъ энгеананъ «меним пиширген емеклеримни емеге игренди» дие тюшюнеджек ве джаны агъыраджакъ. Онынъ ичюн софрагъа буюр.

Догърусы, мен даа демичик базарда кезингенимде бир шейлер алып, къапынгъан эдим. Гъает сезгир дайым исе, буны дуйып, мени тенбийледи.

Велякин, шимди къарыным токъ олса да, Хаэстер къартийге нумайыш этерек, онынъ азырлагъан ашларындан эм едим, эм де бойле чешнели – лезетли емеклерни чокътан ашамагъанымны агъыз толдурып макътадым. Дейджегим, бунынъле дайымнынъ истегини ерине кетирмеге арекет эттим. Эм де беджерип олдум, гъалиба…

Догрусыны сёйлесем, мезкюр ихтияр къоранта иле эр корюшкенде оларны Таир ве Зоре* иле тенъештирем. Манъа ойле корюне ки, бу эки къарт бири-бирини козь бебеги киби къайгъыра, къызгъана. Хаэстер къартий дайыма пек мукъайытлыкъле янаша, онъа козькъулакъ ола.

Мен софра башында ашап отургъан мерхаметли энгеанама, сонъ икметли дайыма назар ташладым. Бу арада, 1945 сенелери резервация ерлеринде – Беговат районынынъ 1-нджи Дальверзин кой ходжалыгъында олуп кечкен бир левханы хатырладым. Буны манъа юксек бойлю, ири кевдели, буруны къарталнынъ кузюгини анъдыргъан Харахалиль Сымаиль эмджем тарифлеген эди.

Бир куню Оджа Сымаиль агъа (Хапысхорда оджалыкъ япкъаны ичюн джемаат ичинде иште шай анъыла тургъан) узурына Муаррем дайым кирип келе. О, эмджемден ярдым истей.

– Кафказда авратым къалды, андан оны кетирмек истейим, – дей дайым. – Манъа сизлернинъ маддий ярдымынъыз керек...

Мераметли ве джумерт Оджа Сымаиль агъа джемааттан, белли бир къысымыны исе, озюнден къошып топлаштырылгъан параны Муаррем агъанынъ элине туттыра. Дайым севинч-къуванч джыйылгъан акъчаларны алып, Кафказгъа джёней.

Бираз вакъыт кечкен сонъ, Муаррем агъа Кафказдан рефикъасы Хаэстер Моисеевнаны алып Беговаткъа къайта.

Оджа Сымаиль агъа исе, меселени анълай. Муаррем агъанынъ рефикъасы Хатидже ханым дегиль де, Хаэстер ханым экенини корюп, онъа бойле дей:

– Муаррем, айды бизлер санъа кене акъча топлап берейик де, авратынъны не ерден алгъан олсанъ, анда да быракъып къайт!..

Аслы да Оджа Сымаиль эмджем пек шакъаджы инсан. Онынъ шакъалары эр вакъыт ериндже ве терен маналы ола. Велякин, шимди онынъ Муаррем дайыма япкъан теклифи шакъамы ёкъсам керчекми, бу акъта ич бир шей деп оламайым. Эр алда онынъ сёйледиклери шакъа дегиль де, джиддий олмалы беллейим. Себеби, эмджем къарышыкъ никяхларны миллий фаджиа киби къабул эте тургъан. Эм де дефаларджа, бунынъ шааты олдум. Шимди бу фикирнинъ исбатына тек бир мисальчик кетирмек истейим.

…Мен докъузынджы сыныфта окъуйым. Эвде дерслеримни япып отурам. Уйле авгъанда – экиндиге якъын Оджа Сымаиль агъам кирип кельди. Бабам эвде ёкъ. Бизлер селямлаштыкъ – элини опьтим. Эмджемге отурмагъа ер теклиф эттим. Кендим исе, дерс япкъан ериме барып ерлештим. Велякин о отурмагъа ашыкъмады. Кисбетли эмджем меним къаршыма кечти, аякъ устюнде турып, озюнинъ ынджынгъан, толуп-ташкъан юрегини «тёкюп» башлады.

– Юсуф, мен бу инсанларны ич де анъламайым! – деп афакъанланды. – Шимди эвден чыкътым. Сен бильген узун-узадие ве кениш ташёлдан – сокъагъымыздан юрип, Беговат ёлуна миндим. (Эмджем, 1-нджи Дальверзин кой ходжалыгъынынъ 8-нджи больгесинде яшай). Сокъагъымызнынъ сакинлеринден еди нуфузы орду хызметинден берабер алып кельген рус авратларына эвленип яшайлар. Тюневин исе, шу сокъакъта яшагъан Асан, арбий хызметтен къайтты. О да, кендисинен берабер рус къарысыны алып кельди!..

Сымаиль эмджем шай деди де, сусты. Эеджаныны бираз ятыштырмакъ истесе керек, ода ичерисинде о якъкъа-бу якъкъа юрюшлер япты. Сонъ пенджере янында токъталды. Пенджереден тышкъа бакъты ве фикирини девам этти:

– Сен билесинъми, атта къушлар, айванлар, балкъуртлар биле (эмджемнинъ балкъурт сепетлери де бар) кенди джынсларынен яшайлар – торгъай торгъайнен, къартал къарталнен, тувар туварнен… Я бу адамларгъа, хусусан бизим халкъкъа не олду аджеба!? Къафама аслы да сыгъмай эм де ич бир вакъыт сыгъмайджакъ. Бизлер – къырымлар Ветанымыздан айрылдыкъ… Энди исе, менлигимизни джоймакътамыз. Албу исе, къырым миллетини фелякетке – даа бир миллий фаджиагъа алып келе биле. Алла сакъласын…

Иште мезкюр фикирлер эски «гвардиягъа» аит олгъан Рахметли Оджа Сымаиль эмджемнинъ темелли-къудретли мантыкъ иле суварылгъан китабие фикирлери…

– Торун, татильге не заман чыкъаджанъ? – деп сорады дайым ве бунынъле о мени хаял дерьясындан чекип чыкъарды.

Мен апансыздан берильген суальден бираз абдырагъан киби олдум. Сонъ дерьаль озюме кельдим де:

– Алла къысмет этсе, агъостос айынынъ сонъларына планлаштырдым, – дедим август айыны бабамнынъ тили иле теляфуз япып ве огюмде тургъан къошаф толу стакангъа узандым.

О менден нелердир даа сорады. Озю де бир шейлер сёйледи. Кечмиштен. левхалар хатырлады. Бесе-белли бу хатырлавлар дайымны ильхамландырса керек:

– Мусааденъизле, мен сизлерге шиирлеримден бирисини окъуп бермек истейим. – деди о ве рефикъасына эм де манъа бакъты. – Шиирнинъ серлевасы «Къара денъиз иле сырдашув». Динъленъиз.

Тиш-тырнагъынадже ветанпервер, миллетпервер ве гъает алидженап меним Муаррем дайым козьлерини бир нокътагъа тикти. Бир къач сание терен хаял алгъышында булунды. Не акътадыр тюшюнди-ташынды. Сонъра, икметли козьлерининъ нуры иле «суварылгъан» ве айны заманда яралы юрегинден фышкъырып чыкъкъан мезкюр назм эсер сатырларыны меаретликле агъыздан окъуп башлады…

Шимди Муаррем агъа, Хаэстер ханым ве мен отургъан зал санъки дерсинъ алемшумуль бир санагъа чевирильди.

Дайым шиирни окъугъанда, дюньясыны унутты… Бир аньде бинълерле километр месафени басып кечти. Догъмуш-азиз Хапысхор коюне, онынъ ялысына келип чыкъты. Къврв денъиз ве онынъ къудретли далгъалары иле берабер джошты, агълады-сызлады, сеси-седа кетти. Къальби толуп-ташкъанындан меджбурий тенефюслер япты… Озюне кельди… Монологыны эп девам этти…

О, гуя къоджаман бир санадан бутюн дюньягъа теллял багъырмакъта – Къырым ве къырым халкъы башына тюшкен миллий афатны, фаджианы анълатмакъта.

Эбет, ал-азырда бу муджизени, ялынъыз кенди козьлеринъле коредженъ, къулакъларынъле эшитедженъ, весселям…

Шиир окъулып битти. Арадан бир къач сание кечти. Амма Муаррем дайым аля даа эеджан къыршавында… Даа догърусы о, лирик къараман иле муджессемлешти ве бир тамам шиир ичинде – яныкътан къутургъан мухтешем Къара денъиз къаршысында къалып кетти. Андан къуртулып оламады.

Юрегинден ташып чыкъкъан сессиз нида исе, эп джиангъа теллял багъырмакъта! Лирик къараман вастасы иле, къырым миллетининъ – халкъынынъ башына тюшкен мисли ёкъ фаджианы анълатмакъны эп девам этмекте. Козьлеринден аджы – элемли яшлар таммакъта…

Муаррем агъа бир къач вакъыт экстаз-транс къыршавында къалды. Сонъ… сонъра о озюне кельди. Кобек къаны тамгъан мукъаддес Къырым топрагъындан, даа догърусы азиз Хапысхор ялысындан ихтиярсыз кене резервациягъа – Беговаткъа къайтты…

Догрусы, дайым ал-азырда бизлерни де – эм мени, эм де Хаэстер къартийни мыкънатис киби озюне чекти – эр экимизни де экстазгъа-транскъа огъратты. Бизлер де, дайым иле берабер гуя Хапысхор ялысында булундыкъ…

Занымджа, шимди меним Муаррем дайым атта Уильям Шекспирнинъ Отеллосыны ойнагъан мешур Аброр Хидоятовны* да озды десем, аслы да мубалягъа олмаз.

Бизлер Муаррем агъа иле баягъы маальгедже къонуштыкъ.

Левитан* киби меним дайым да эр бир динълейджининъ мийи эди… О озюнинъ сырлы ве айны заманда сехрли сеси иле, кендине хас сёз теляфузы иле, алчакъгонъюллилигиле – аурасы иле инсанны эм ильхамландыра-джоштура-къанатландыра, эм де къальбинде парлакъ келеджекке умют къыгъылчымыны туташтыра.

Бу да инкяр этильмейджек акъикъат!..

Мен кетмеге тедариклендим. Къонакъбай мени озгъармагъа давранды.

– Бугунь даа азбаргъа чыкъмадым, – деди о. – Сенинъ себебинъле бираз аваланайым.

Хаэстер къартий иле сагълыкълашаракъ, онынъ мусафирченлиги ичюн онъа миннетдарлыкъ бильдирдим…

Дайым иле тышары чыкътыкъ. Бизлер лафэте-лафэте яваш адымларле автостансиягъа тараф ёл алдыкъ.

– Юсуф, торун, мукъайыт ол, гъайры миллетке илинме. – Кендимизнинъ къызларымызны ал. Янъылма сакъын. Мен санъа буны энди бир къач кере сёйледим. Кене ве кене де сёйлейджем…

– Я, дайы, Хаэстер энгеанам гъайры миллет векили олса да, о сизни пек севе, сая, урьмет эте, сизге мукъайыт ола да, – дедим. – О сизни дерсинъ парникте бакъа – асрай.

Муаррем агъа менден бойле лафлар беклемесе керек, о козьлериме бакъып кульди. Сонъ деди:

– Инсан эслендиги сайын кенди миллий адетлерини, мерасимлерини, тедбирлерини, ашларыны… сагъына – эвде миллий муитнинъ укюм сюрмесини арзулай…

Дайым бир къач сание токъталды да. сонъ сёзюни кене девам этти:

– Эльбетте, сенинъ айткъанларынъ пек догъру. Къартийим мени эм керчектен севип-сая. Мен де оны урьмет этем. Амма, сен билесинъми, инсан генчлик чагъында ярынны – келеджекни тюшюнмей, «шам ёлум тюм-тюз» анъламы иле яшай. Артына-огюне бакъмадан башкъа дин-миллет векилине эвлене къоя… Сонъ йыллар кече, башыны акъ сачлар къаплап башлай - къартая. Ве ниает, генчликте япкъан хатасынынынъ фаркъына бара. Зан этсем, онынъ къарысы да тамам шойле вазиетке тюше… Амма не япсынлар, этильген янълышны тюзетмекнинъ чареси ёкъ! Бунъа вакъыт да къалмады. Поезд энди сонъки дуракъкъа якъынлашмакъта…

Муаррем дайым сусты. Бизлер яваш адымларле кетмектемиз. Субетдешим фикирини даа битирмеди. Шу себептен онынъ тюшюнджесини бозмамакъ ичюн сукют сакълап кетмектем. Бираз ёл баскъан сонъ, дайым деди:

– Эр бир халкънынъ, эр бир миллетнинъ хусусан къырымлынынъ чокъ асырлар девамы шекилленип ве джуляланып кельген ялынъыз озюне хас текрарланмаз миллий тили, аньанеси, урф-адети, музыкасы, тюркюси, фольклоры, эдебияты, дюньябакъышы, тюшюнджеси, фикир юрютюви, миллий рухий халы мевджут. Булардан гъайры миллий ашлары – аджайип емеклери бар. Къырымларда исе, буларнынъ эписи гъает юксек дереджеде – севиеде.

Халкъымыз ве онынъ эр шейи бойле алий севиеде олувы себеби, Къырым киби къудретли Ветан топрагъында осюп бир тамам къувамына кельген сагълам милий тамырларымыздадыр. Иште бу иляий ве айны заманда сагълам тамырны джоймадан оны козьбебеги киби асрамалы, сакълап къалмалы. Сен, мен, о – бутюн миллет бир якъадан баш чыкъарып, бунынъ узеринде чалышмалы, баш ёрутмалы.

Бизлер, дайым иле бераберликте, балабан машна ёлу янына келип токъталдыкъ. Къаршымызда – ёлнынъ о бир тарафында, бина тёпесинде «АВТОСТАНЦИЯ» деген ири язылар корюнип тура. Муаррем агъа:

– Шимди лафымы битиреджем, – деди де, фикирлерине нокъта къоймагъа давранды. – Къудретли къырым тамырымызны джоймамакъ ичюн энъ эвеля темиз-сагълам миллий къоранта къурмалымыз, весселям. Бойле бинълерле, юз бинълерле темелли миллий аиледе исе, даа демичик анъылып кечильген ве эдждадларымыздан мирас къалгъан зенгин вариетлеримиз эбедий сакъланылып къалынаджакъ. Албу исе, айдын парлакъ келеджекке мензильге ёл ачаджакъ…

Алла Тааля эр вакъыт ве эр ерде бизлерге ярдымджы олсун! Къырым миллетини кенди мерхаметинден махрум япмасын!..

Сенинъ де ёлунъ Юсуф, торун, ачыкъ-айдын олсун, мензилинъе сагъ-селямет барып чыкъ! Амин.

– Амин! – дедим мен ве икметли дайымны къучакъладым, оны багърыма бастым, джыллы элини оптим – сагълыкълашып, ёлума реван олдум…

P. S. Муаррем дайым, вакъыт-сааты кельгенде меним нишан мерасимимде баш къуда вазифесини одеди. Бундан гъайры, дайым Эзан чагъырып, биринджи эвлядымнынъ исмини къойды. Алла ондан разы олсун.