Bundan bir qaç vaqıt evelsi, Bekir Mamut* ocamız maña Qırım Milliy Areketiniñ başında turğan ateşin küreşçi, rahmetli Muarrem Martın aqqında bilgenlerimni yazmamnı teklif etti…

Eger de men o tarihiy keçmişte öyle bir kün kelecegini, Bekir Mamut isimli zatı alyleri maña böyle teklif ile bulunacağını bilse edim, o zamanları Muarrem Martından bitmez-tükenmez malümat toplar edim. Ve al-azırda bu malümatlar esasında yazılğan yazılarnı baş muarrir ögüne ketirip qoya bilir edim.

Lâçare, şimdi böyle yapıp olamaycam. Sebebi, o uzaq keçmişte qalğan devir zarfında men bir tamam ğaflet qırşavında bulunğanım. Ne yapacaqsıñ, insan alı, işte.

Ya, böyle alğanda, bu efsaneviy şahısnı – Muarrem dayımnı (köydeşler arasında o, Martın Muarrem ağa dep añıla) balalıqtan, talebelik çağımdan bilem de. O aslıda ğayet qardaşcan insan olup, maña ekseriyeti torun dep muracaat ete turğan.

Muarrem ağa, menim rahmetli anam taraftan yaqın soy. Velâkin teessüf ki, bu qardaşlıqnıñ temelini keregi kibi bilmeyim. Sorağan olsam da, unutqandırım. Besebelli üykenler daa sağ-selâmet ekende, mende bunı bilmege zaruriyet doğmasa kerek. Amma men oña em dayı em de er kes kibi Muarrem ağa dep de muracaat etem… Buña bir tamam serbest "demokratiya" demek de mümkün.

Velâkin bunıñ daa meraqlı yeri şunda ki, menim aptelerim, ağalarım dayılarımızğa ve emcelerimizge yalıñız yekâne "Ağa" sözü ile muracaat ete turğanlar. Olar "dayı", "emce" ibarelerni aslıda qullanmadılar. Hususan böyle tertip, hapıshorlılarnıñ alayına aittir. Sebebi, er bir hapıshorlı kendi emcesine, dayısına nisbeten tek "Ağa" kelimesini qullanıp, bunıñle o onıñ, yani dayısınıñ ve emcesiniñ daa ziyade yaqın-doğmuş-aziz kişi olğanını numayış yapqan kibi ola.

Bugün de - bugün hapıshorlılarnıñ yañı nesili bir tamam "emce", "dayı" sözlerni qullanalar. Menim yegenlerimden bazıları maña "Ağa" dese, bazıları "Yusuf ağa" dep muracaat eteler. Bir qısımı ise "dayı" ya da emce" dey. Ebet, er angi telâfuz yapılğan samimiy muracaatnameler maña Qırım balı kibi yuqa…

Muarrem dayım er sefer babamnı yoqlap kelgende, men mektep talebesi oña baqam da em suqlanam, em de mağrurlanam. Onıñ üstünde ütülengen siyah kostüm, ayaqlarında kostümge köre parıldap turğan temiz ayaqaplar, ve kene, kostümge kelişken kölmek, galstuk, şlâpa, elinde çanta… Bularnıñ episini tebessümli çehresindeki haya perdesi ve dülber saqalı daa ziyade yaraştırıp tura.

Boyu da orta boydan biraz alçaqça. Tıpqı Leninniñ* özü. Er alda Muarrem dayım menim közlerim ögünde dünyanıñ yönelişini deñiştirip, tarihte öz izini qaldırıp ketken "daini" – Leninni añdıra.

Ebet, menim Muarrem dayım ve tevekkülci "dai" arasında yer ile kök qadar farq bar. Men bunı soñundan – yıllar öttikçe ep añlap bardım…

Muarrem ağa bizge yapqan böyle bir nevbetteki teşrifinde evimizdekilerge özüniñ Moskva seferinden bir vaqianı tariflep berdi. (Zaten, o Qırım Milliy Davası meselesinde Moskvada defalarca buluna turğan).

Deycegim, dayım merkezde – Moskvada bulunğanda, milis hadimleri onı bir qaç arqadaşı ile beraber yaqalaylar ve kendi idarelerine alıp kelip sorğuğa çekeler. Sorğu ceryanında Muarrem ağa oturğan yerinden qalqa da, divarda asılı Leninniñ tasviri qarşısına kelip tizlerine çöke ve ağlap, közyaş töküp portretten onıñ tilinde imdat sorap başlay:

– Sayğılı, canım-közüm Vladimir İliç! Sen bizim alımızğa baq, bizler nasıl durumda qaldıq! Seniñ adıñı taşığan leninciler bizlerni – qırım milletini tarihler körmegen, yerler titregen faciağa oğrattılar! Seniñ bizlerge – qırımlarğa bergen qanuniy Muhtariyetni lâğu yaptılar! Halqnı muhtariyetten tışqa – Ural, Sibirya, Merkeziy Asiya… ülkelerine, daa doğrusı rezervatsiyalarğa* köterip attılar! Qısqa vaqıt içerisinde halqnıñ yarısından ziyadesi elâk oldu!.. Ürmetli Vladimir İliç, seniñ izdeşleriñ, seniñ varisleriñ hırsızlağan Qırımımıznı – bizim Vetanımıznı qaytarıp aluvğa yardım et!..

Böylelikle, Muarrem ağa divarda asılı Leninniñ tasviri ögünde em ağlay, em de qırım milletine, qırım halqına yardım etmesini ricada buluna.

Bu yerde şunı da qayd etmeli ki, Muarrem dayım şimdi numayiş yapqan "aliy pilotaj" vaqıtında – Lenin ile "subetleşkende" sorğucı onıñ appaq saqalına aqıp tüşken közyaşlarını köre. O bundan tesirlense kerek, oturğan yerinden tura da oña yanaşıp, elini qartnıñ omuzına qoya ve yalvarıcı ses ile:

– Dede! Etmeñiz-eylemeñiz! Tabandaan qalqıñız!.. – dep, Muarrem ağaya daa nelerdir söyley, yalvara…

Muarrem dayım ise, yerinden qıbırdamay. O, Leninniñ tasviri qarşısında tizleri üstünde turıp, iqrarını – itirafını daa ziyade coşıp-taşıp ep devam ete…

Ebet, böyle qandırıcı "aliy pilotaj"ğa onıñ bir vaqıtları Aqmescid "Balalar evi"nde yaşağanda, anda sanalaştırılğan pyessalarda iştirak yapqanı – oynağanı şimdi biraz siltem berse kerek.

Daa bir mesele. Bazıda aktör yahud addiy insan ömürde ya da sanada, rolge öyle berilip kete ki, o dünyasını unuta ve kendisiniñ söylediklerine bir tamam özü de inana. Bunı ekstaz da, trans da demek mümkün.

Zanımca, Muarrem ağa da işte tamam böyle vaziyetke tüşse kerek. Yalıñız, şimdi Muarrem dayım bulunğan ekstaz-trans bir tamam tabiy demek mümkün. Çünki o endi ta balalıqtan bu küngece aqsızlıqqa, adaletsizlikke qarşı küreş alıp barmaqta. Albu ise, vaqıt-saatı kelgende bütün barlığı ile özüni duydura, ekstazğa-transqa çevirile. Şimdi sorğu odasında olup keçken vaqia buña açıq-aydın misal ola bilir.

Böyle ekstazğa-transqa tüşkenlerni, siyrek de olsa, icadkârlar arasında da rastketirmek mümkün.

Meselâ, keçken yüzyıllıqnıñ otuzıncı seneleri büyük özbek edibi Abdulla Qodiriy* azretleri özüniñ "Ötken künler" serlevalı bediy eseri üzerinde çalışa. Vaqıt-saatı kele o, romannıñ soñuna yaqınlaşa… Yaqınlaşa, amma… edipniñ közleri de közyaşqa tola, sessiz ağlap başlay. Bu arada onıñ refiqası tabaq üstünde çay ve qavaltı köterip, hocasınıñ uzurına – kabinetine kirip kele. Ömür arqadaşı Abdulla Qodiriyniñ közyaşlarını körip, raatsızlana ve telâşle ondan soray:

– Taqsir, sizga nima büldi?! (Efendim, sizge ne oldu?!).

Abdulla Qodiriy yaşlı közlerini refiqasına doğrultıp, ökünçle dey:

– Kumuş üldi!.. (Kumuş öldi!).

Aslı da, müellifniñ fikiri boyunca eser qaramanı – Kumuş isimli hanım ölmek kerek, em şay da oldu, velâkin…

Müellif eserni yazuv ceryanında o özü tasvirlegen – yaratqan Otabek obrazı vastası ile kendi tüşüncelerini, dünyabaqışını, felsefesini, büyük sevgisini açıqladı. O bir tamam Otabekke mücessemleşti. Eser qaramanları ile yaşadı, nefes aldı, andaki vaqialarnıñ "şaatı" oldu, doğurğan personajlarğa, hususan Kumuşqa endi bir tamam alıştı, onı sevip qaldı ve ilâhre, ve ilâhre… Neticede, aziz insanını – Kumuşini coydı…

Qudretli ediplerniñ bazıları öz eserini yazğanda yahud onı yekünlegende işte böyle ekstaz-trans vaziyetine tüşe.

Bu da inkâr etilmeycek aqiqat!

Zanımca, Muarrem ağam da böyle şahslar sırasına kire. O besebelli sorğu vaqıtında, ortalıqta üküm sürgen vahşiylikten, zift qaranlıqtan, adaletsizlikten, afattan yüregi tolup taştı. Qalbinde-vucudında yıllar devamı ep toplanıp barğan narazılıq, qaar-qasevet, ökünç, isyan… şimdi onıñ yüreginden yanardağ kibi atılıp çıqmalı. Aks alda o bir de-bir faciağa alıp kelgen dertke oğraya bilecek.

Deycegim, al-azırda divarda asılı turğan Leninniñ tasviri, işte yanardağnıñ uyanmasına siltem berdi…

Muarrem ağanıñ qalbi bala qalbi kibi temiz-pak olmaq ile bir sırada maqtanmaqnı iç de sevmey. O Qırım Milliy Areketiniñ eñ ög safında bulunıp, kommunistler qurumına qarşı amansız küreşti. O özüni er vaqıt ve er yerde ğayet alçaqgöñüllikle, sade alıp bardı. Bu şahsta men-menlik degen "hastalıqnıñ" zerresi-qoqusı bile sezilmedi. Muarrem dayım ömürini aqiqatta namuslı intellektual bir şahs olaraq yaşap keçirdi.

Bu da inkâr etilmeycek aqiqat!

Men orta mektepni bitirip, endi tekârançıq olsa da aqıl-baliğ olup başlağan soñ, Muarrem ağam er sefer meni körgende:

– Torun, muqayıt ol, saqın yañılma, mıtlaqa kendi milletiñe – qırım qızına evlen! – dep tenbiyeley turğan…

Men ayda eki-üç kere (aftanıñ soñunda) Taşkentten Begovat rayonınıñ 1-nci Dalverzin köy hocalığında – merkez bölgesinde ağam ile yaşağan babamnı yoqlap kelem. Bazar künü ise, kene keri qaytam. İşte, böyle nevbetteki teşrifimde, Begovat şeerinde yaşağan Muarrem dayımnı da barıp körmek istedim. Soñ andan, doğru Taşkentke qaytmaqnı planlaştırdım.

Bazar künü sabası, babama kendi meramımnı añlattım da, onıñ berçli, iri, yımşaq aziz elini öpip, sağlıqlaştım.

Dalverzin ve Begovat arasındaki mesafe yigirmi-otuz kilometr etrafında. Avtobus mezkür mesafeni yarım saat içerisinde basıp keçti.

Avtostansiyadan biraz avlaqqa kelip toqtağan avtobusımızdan tüştim. Hucantqa (Leninabad) ketken zift töşeli yoldan keçip, bazarğa yanaştım. Sebebi, Muarrem ağa bazarğa kirecekte andaki keniş açıqlıqta, divar yerine hızmet etken yüksek-qalın demir parmaqlıqlar yanında öz "mahsulat"ını – posılka qutuçıqlarını satıp, bunıñle eglene turğan. Begovat şeerinde, rayonda onı er kes tanıy. Şu sebepten de, mezkür meydançıqta – onıñ yanından adam eksilmey.

O, kendi yaşağan keniş devlet eviniñ çardağını dülgerlik ustahanesine çevirip, işte anda da posılka qutuçıqlarını yasay ve olarnı bazarğa çıqarıp sata. Söylegenim kibi, o bunıñle em eglene, em de nefaqasına qoşma olaraq bir qazanç – kelir hızmetini becere.

"Ticaretçi" Muarrem dayimnıñ maña bergen bir ögütini iç de unutmayım.

Bir kün dayımnı yoqlap kelüvimde, onı bazarda – "ticaret" yapqan yerinde buldım. Bizler bayağı qonuştıq. İşte, qonuşuv ceryanında o maña:

– Yusuf, torun! – dep hitap etti. – Bu, ömür degen şey pek mürekkeptir. Adam zatı çeşit alğa bu cümleden ğayet ağır vaziyetke tüşe bile. Böyle vaqıtlarda ufaq olsa da, ticaret ile oğraşmalı. İç olmadı, simiçka satsañ bile, o da seni ayaqqa qaldırır…

Dayımnıñ bu ögütinde, şübesiz mantıq olğanına eminim.

Em aqiqatta, bazar qabırğasında etilgen laqırdıdan soñ aradan çoq keçmedi, daa doğrusı ötken asırnıñ sekseninci-doqsanıncı-eki biñinci seneleri başlarında üküm sürgen ağır iqtisadiyat vaqıtında – yañıdan quruv (perestroyka) ceryanı devirinde Özbekstanda ve Qırımda, hususan bütün sabıq sovetler imperiyasında ntellektuallarnıñ ekseriyet qısımı bazarlarda alış-verişçilik ile oğraştılar…

Deycegim, bugün Muarrem ağamnı öz yerinde bulmadım. Men qalabalıq bazar içerisinde biraz dolaştım. Soñra bazar yanından ötken balaban maşna yolunı keçtim de, dayımnıñ evine doğruldım. O, mında yaqın yerde yaşay.

Yüksek evniñ birinci qatındaki dayımnıñ qapusına yanaşıp, çañnı bastım.

Qapını ömür arqadaşı qansıcaq Haester Moiseyevna açtı. Endi bayağı qartayğan velâkin areketlerine köre daa taqatlı Haester hanım meni sıcaq-külerüz ile qarşıladı. Bizler selâmlaştıq, men qartananıñ elini öptim. O meni içeri keñ musafirhane odasına –zalğa davet etti.

İçeri kirdim. Bu arada qomşu odadan – kabinetinden Muarrem ağa çıqıp keldi. Bizler dayım ile samimiy körüştik. Biri-birimizden al-ehval soraştıq ve masa başına keçip yerleştik.

– Ulan (olân) Yusuf, seni nasıl yel alıp keldi! – dedi sevinç tolu iri közlerini maña doğrultıp.

– Begovat yeliniñ yapqan işidir! – dep şaqa ettim, men.

Em aqiqatta, Begovat şeeri qattı ruzgârlar mekânı. Mında aman-aman yıl on eki ay ruzgâr eksilmey.

– Dayı men sizni bazarda kendi yeriñizde – "postıñızda" bulmadım, – dedim ve onıñ tebessüm qaplağan beyaz yüzüne baqtım.

O, közlükleri artındaki iri-aqıllı közlerini maña tikledi de, dedi:

– Bilesiñmi torun, men seniñ söylegen "post"qa – ticaret işine biraz raatlanmaq içün baram. Anda tanış-bilişlerni körem, lafetemiz, "eski defterlerni" qarıştıramız… Bugün bazarğa çıqmağanım sebebi, yapılacaq başqa işler peyda oldu…

Ev saibesi Haester qartiy tabaqta bütün odağa buvı darqalıp başlağan qoqulı qave ketirdi. Qaveden soñ o, sofrağa tapqan-tutqanınlarını alıp-kelip qoydı. Endi üyle maali yanaşqanı sebep, o üylelik sıcaq yemeklerni sofrağa yerleştirip, kene aşhanege ketti. Bu arada, Muarrem ağa dedi:

– Yusuf, sen sofrağa qoyılğan aşlardan aşa! Eger de öyle yapmasañ engeanañ "menim pişirgen yemeklerimni yemege igrendi" diye tüşünecek ve canı ağıracaq. Onıñ içün sofrağa buyur.

Doğrusı, men daa demiçik bazarda kezingenimde bir şeyler alıp, qapınğan edim. Ğayet sezgir dayım ise, bunı duyıp, meni tenbiyledi.

Velâkin, şimdi qarınım toq olsa da, Haester qartiyge numayış eterek, onıñ azırlağan aşlarından em yedim, em de böyle çeşneli – lezetli yemeklerni çoqtan aşamağanımnı ağız toldurıp maqtadım. Deycegim, bunıñle dayımnıñ istegini yerine ketirmege areket ettim. Em de becerip oldum, ğaliba…

Dogrusını söylesem, mezkür ihtiyar qoranta ile er körüşkende olarnı Tair ve Zore* ile teñeştirem. Maña öyle körüne ki, bu eki qart biri-birini köz bebegi kibi qayğıra, qızğana. Haester qartiy dayıma pek muqayıtlıqle yanaşa, oña közqulaq ola.

Men sofra başında aşap oturğan merhametli engeanama, soñ ikmetli dayıma nazar taşladım. Bu arada, 1945 seneleri rezervatsiya yerlerinde – Begovat rayonınıñ 1-nci Dalverzin köy hocalığında olup keçken bir levhanı hatırladım. Bunı maña yüksek böylü, iri kevdeli, burunı qartalnıñ küzügini añdırğan Harahalil Sımail emcem tariflegen edi.

Bir künü Oca Sımail ağa (Hapıshorda ocalıq yapqanı içün cemaat içinde işte şay añıla turğan) uzurına Muarrem dayım kirip kele. O, emcemden yardım istey.

– Kafkazda avratım qaldı, andan onı ketirmek isteyim, – dey dayım. – Maña sizlerniñ maddiy yardımıñız kerek...

Merametli ve cümert Oca Sımail ağa cemaattan, belli bir qısımını ise, özünden qoşıp toplaştırılğan paranı Muarrem ağanıñ eline tuttıra. Dayım sevinç-quvanç cıyılğan aqçalarnı alıp, Kafkazğa cöney.

Biraz vaqıt keçken soñ, Muarrem ağa Kafkazdan refiqası Haester Moiseyevnanı alıp Begovatqa qayta.

Oca Sımail ağa ise, meseleni añlay. Muarrem ağanıñ refiqası Hatice hanım degil de, Haester hanım ekenini körüp, oña böyle dey:

– Muarrem, aydı bizler saña kene aqça toplap bereyik de, avratıñnı ne yerden alğan olsañ, anda da bıraqıp qayt!..

Aslı da Oca Sımail emcem pek şaqacı insan. Onıñ şaqaları er vaqıt yerince ve teren manalı ola. Velâkin, şimdi onıñ Muarrem dayıma yapqan teklifi şaqamı yoqsam kerçekmi, bu aqta iç bir şey dep olamayım. Er alda onıñ söyledikleri şaqa degil de, ciddiy olmalı belleyim. Sebebi, emcem qarışıq nikâhlarnı milliy facia kibi qabul ete turğan. Em de defalarca, bunıñ şaatı oldum. Şimdi bu fikirniñ isbatına tek bir misalçik ketirmek isteyim.

…Men doquzıncı sınıfta oquyım. Evde derslerimni yapıp oturam. Üyle avğanda – ekindige yaqın Oca Sımail ağam kirip keldi. Babam evde yoq. Bizler selâmlaştıq – elini öptim. Emcemge oturmağa yer teklif ettim. Kendim ise, ders yapqan yerime barıp yerleştim. Velâkin o oturmağa aşıqmadı. Kisbetli emcem menim qarşıma keçti, ayaq üstünde turıp, özüniñ ıncınğan, tolup-taşqan yüregini "töküp" başladı.

– Yusuf, men bu insanlarnı iç de añlamayım! – dep afaqanlandı. – Şimdi evden çıqtım. Sen bilgen uzun-uzadiye ve keniş taşöldan – soqağımızdan yürip, Begovat yoluna mindim. (Emcem, 1-nci Dalverzin köy hocalığınıñ 8-nci bölgesinde yaşay). Soqağımıznıñ sakinlerinden yedi nufuzı ordu hızmetinden beraber alıp kelgen rus avratlarına evlenip yaşaylar. Tünevin ise, şu soqaqta yaşağan Asan, arbiy hızmetten qayttı. O da, kendisinen beraber rus qarısını alıp keldi!..

Sımail emcem şay dedi de, sustı. Eyecanını biraz yatıştırmaq istese kerek, oda içerisinde o yaqqa-bu yaqqa yürüşler yaptı. Soñ pencere yanında toqtaldı. Pencereden tışqa baqtı ve fikirini devam etti:

– Sen bilesiñmi, atta quşlar, ayvanlar, balqurtlar bile (emcemniñ balqurt sepetleri de bar) kendi cınslarınen yaşaylar – torğay torğaynen, qartal qartalnen, tuvar tuvarnen… Ya bu adamlarğa, hususan bizim halqqa ne oldu aceba!? Qafama aslı da sığmay em de iç bir vaqıt sığmaycaq. Bizler – qırımlar Vetanımızdan ayrıldıq… Endi ise, menligimizni coymaqtamız. Albu ise, qırım milletini felâketke – daa bir milliy faciağa alıp kele bile. Alla saqlasın…

İşte mezkür fikirler eski "gvardiyağa" ait olğan Rahmetli Oca Sımail emcemniñ temelli-qudretli mantıq ile suvarılğan kitabiye fikirleri…

– Torun, tatilge ne zaman çıqacañ? – dep soradı dayım ve bunıñle o meni hayal deryasından çekip çıqardı.

Men apansızdan berilgen sualden biraz abdırağan kibi oldum. Soñ deral özüme keldim de:

– Alla qısmet etse, ağostos ayınıñ soñlarına planlaştırdım, – dedim avgust ayını babamnıñ tili ile telâfuz yapıp ve ögümde turğan qoşaf tolu stakanğa uzandım.

O menden nelerdir daa soradı. Özü de bir şeyler söyledi. Keçmişten. levhalar hatırladı. Bese-belli bu hatırlavlar dayımnı ilhamlandırsa kerek:

– Musaadeñizle, men sizlerge şiirlerimden birisini oqup bermek isteyim. – dedi o ve refiqasına em de maña baqtı. – Şiirniñ serlevası "Qara deñiz ile sırdaşuv". Diñleñiz.

Tiş-tırnağınace vetanperver, milletperver ve ğayet alicenap menim Muarrem dayım közlerini bir noqtağa tikti. Bir qaç saniye teren hayal alğışında bulundı. Ne aqtadır tüşündi-taşındı. Soñra, ikmetli közleriniñ nurı ile "suvarılğan" ve aynı zamanda yaralı yüreginden fışqırıp çıqqan mezkür nazm eser satırlarını mearetlikle ağızdan oqup başladı…

Şimdi Muarrem ağa, Haester hanım ve men oturğan zal sañki dersiñ alemşumul bir sanağa çevirildi.

Dayım şiirni oquğanda, dünyasını unuttı… Bir ande biñlerle kilometr mesafeni basıp keçti. Doğmuş-aziz Hapıshor köyüne, onıñ yalısına kelip çıqtı. Qvrv deñiz ve onıñ qudretli dalğaları ile beraber coştı, ağladı-sızladı, sesi-seda ketti. Qalbi tolup-taşqanından mecburiy tenefüsler yaptı… Özüne keldi… Monologını ep devam etti…

O, güya qocaman bir sanadan bütün dünyağa tellâl bağırmaqta – Qırım ve qırım halqı başına tüşken milliy afatnı, facianı añlatmaqta.

Ebet, al-azırda bu mücizeni, yalıñız kendi közleriñle köreceñ, qulaqlarıñle eşiteceñ, vesselâm…

Şiir oqulıp bitti. Aradan bir qaç saniye keçti. Amma Muarrem dayım alâ daa eyecan qırşavında… Daa doğrusı o, lirik qaraman ile mücessemleşti ve bir tamam şiir içinde – yanıqtan quturğan mühteşem Qara deñiz qarşısında qalıp ketti. Andan qurtulıp olamadı.

Yüreginden taşıp çıqqan sessiz nida ise, ep cianğa tellâl bağırmaqta! Lirik qaraman vastası ile, qırım milletiniñ – halqınıñ başına tüşken misli yoq facianı añlatmaqnı ep devam etmekte. Közlerinden acı – elemli yaşlar tammaqta…

Muarrem ağa bir qaç vaqıt ekstaz-trans qırşavında qaldı. Soñ… soñra o özüne keldi. Köbek qanı tamğan muqaddes Qırım toprağından, daa doğrusı aziz Hapıshor yalısından ihtiyarsız kene rezervatsiyağa – Begovatqa qayttı…

Dogrusı, dayım al-azırda bizlerni de – em meni, em de Haester qartiyni mıqnatis kibi özüne çekti – er ekimizni de ekstazğa-transqa oğrattı. Bizler de, dayım ile beraber güya Hapıshor yalısında bulundıq…

Zanımca, şimdi menim Muarrem dayım atta Uilyam Şekspirniñ Ötellosını oynağan meşur Abror Hidoyatovnı* da ozdı desem, aslı da mubalâğa olmaz.

Bizler Muarrem ağa ile bayağı maalgece qonuştıq.

Levitan* kibi menim dayım da er bir diñleyciniñ miyi edi… O özüniñ sırlı ve aynı zamanda sehrli sesi ile, kendine has söz telâfuzı ile, alçaqgöñülliligile – aurası ile insannı em ilhamlandıra-coştura-qanatlandıra, em de qalbinde parlaq kelecekke ümüt qığılçımını tutaştıra.

Bu da inkâr etilmeycek aqiqat!..

Men ketmege tedariklendim. Qonaqbay meni ozğarmağa davrandı.

– Bugün daa azbarğa çıqmadım, – dedi o. – Seniñ sebebiñle biraz avalanayım.

Haester qartiy ile sağlıqlaşaraq, onıñ musafirçenligi içün oña minnetdarlıq bildirdim…

Dayım ile tışarı çıqtıq. Bizler lafete-lafete yavaş adımlarle avtostansiyağa taraf yol aldıq.

– Yusuf, torun, muqayıt ol, ğayrı milletke ilinme. – Kendimizniñ qızlarımıznı al. Yañılma saqın. Men saña bunı endi bir qaç kere söyledim. Kene ve kene de söyleycem…

– Ya, dayı, Haester engeanam ğayrı millet vekili olsa da, o sizni pek seve, saya, ürmet ete, sizge muqayıt ola da, – dedim. – O sizni dersiñ parnikte baqa – asray.

Muarrem ağa menden böyle laflar beklemese kerek, o közlerime baqıp küldi. Soñ dedi:

– İnsan eslendigi sayın kendi milliy adetlerini, merasimlerini, tedbirlerini, aşlarını… sağına – evde milliy müitniñ üküm sürmesini arzulay…

Dayım bir qaç saniye toqtaldı da. soñ sözüni kene devam etti:

– Elbette, seniñ aytqanlarıñ pek doğru. Qartiyim meni em kerçekten sevip-saya. Men de onı ürmet etem. Amma, sen bilesiñmi, insan gençlik çağında yarınnı – kelecekni tüşünmey, "şam yolum tüm-tüz" añlamı ile yaşay. Artına-ögüne baqmadan başqa din-millet vekiline evlene qoya… Soñ yıllar keçe, başını aq saçlar qaplap başlay - qartaya. Ve niayet, gençlikte yapqan hatasınınıñ farqına bara. Zan etsem, onıñ qarısı da tamam şöyle vaziyetke tüşe… Amma ne yapsınlar, etilgen yañlışnı tüzetmekniñ çaresi yoq! Buña vaqıt da qalmadı. Poyezd endi soñki duraqqa yaqınlaşmaqta…

Muarrem dayım sustı. Bizler yavaş adımlarle ketmektemiz. Subetdeşim fikirini daa bitirmedi. Şu sebepten onıñ tüşüncesini bozmamaq içün suküt saqlap ketmektem. Biraz yol basqan soñ, dayım dedi:

– Er bir halqnıñ, er bir milletniñ hususan qırımlınıñ çoq asırlar devamı şekillenip ve culâlanıp kelgen yalıñız özüne has tekrarlanmaz milliy tili, ananesi, urf-adeti, muzıkası, türküsi, folklorı, edebiyatı, dünyabaqışı, tüşüncesi, fikir yürütüvi, milliy ruhiy halı mevcut. Bulardan ğayrı milliy aşları – acayip yemekleri bar. Qırımlarda ise, bularnıñ episi ğayet yüksek derecede – seviyede.

Halqımız ve onıñ er şeyi böyle aliy seviyede oluvı sebebi, Qırım kibi qudretli Vetan toprağında ösüp bir tamam quvamına kelgen sağlam miliy tamırlarımızdadır. İşte bu ilâiy ve aynı zamanda sağlam tamırnı coymadan onı közbebegi kibi asramalı, saqlap qalmalı. Sen, men, o – bütün millet bir yaqadan baş çıqarıp, bunıñ üzerinde çalışmalı, baş yorutmalı.

Bizler, dayım ile beraberlikte, balaban maşna yolu yanına kelip toqtaldıq. Qarşımızda – yolnıñ o bir tarafında, bina töpesinde "AVTOSTANTSİYA" degen iri yazılar körünip tura. Muarrem ağa:

– Şimdi lafımı bitirecem, – dedi de, fikirlerine noqta qoymağa davrandı. – Qudretli qırım tamırımıznı coymamaq içün eñ evelâ temiz-sağlam milliy qoranta qurmalımız, vesselâm. Böyle biñlerle, yüz biñlerle temelli milliy ailede ise, daa demiçik añılıp keçilgen ve ecdadlarımızdan miras qalğan zengin variyetlerimiz ebediy saqlanılıp qalınacaq. Albu ise, aydın parlaq kelecekke menzilge yol açacaq…

Alla Taalâ er vaqıt ve er yerde bizlerge yardımcı olsun! Qırım milletini kendi merhametinden mahrum yapmasın!..

Seniñ de yoluñ Yusuf, torun, açıq-aydın olsun, menziliñe sağ-selâmet barıp çıq! Amin.

– Amin! – dedim men ve ikmetli dayımnı quçaqladım, onı bağrıma bastım, cıllı elini optim – sağlıqlaşıp, yoluma revan oldum…

P. S. Muarrem dayım, vaqıt-saatı kelgende menim nişan merasimimde baş quda vazifesini ödedi. Bundan ğayrı, dayım Ezan çağırıp, birinci evlâdımnıñ ismini qoydı. Alla ondan razı olsun.